آسمان این هفته از ۱۵ تا ۲۲ خرداد ۱۴۰۵: مقارنه مشتری و زهره

دیدن مقارنه عصرگاهی دو سیاره درخشان، زهره و مشتری کاوش گنجینه‌های اعماق آسمان، و رصد ماه که از کنار چندین سیاره عبور می‌کند، برنامه این هفته ماست.

عکسی در گرگ‌ومیش گرفته‌شده بر فراز آب آرام، با درخشش نارنجی و قرمز زنده غروب در امتداد افق. سایه‌نماهای تپه‌ها و قله آتشفشان برجسته در خط آسمان کشیده شده‌اند. زهره و مشتری به صورت دو نقطه نورانی درخشان نزدیک به هم در آسمان آبی تیره بالای صحنه دیده می‌شوند. زهره و مشتری این هفته در مرکز صحنه آسمان شب قرار دارند و برای همنشینی نزدیک می‌شوند که ظاهری شبیه (هرچند دقیقاً یکسان نیست) به عکس اسفند ۱۴۰۱ دارد. اعتبار: Victor R. Ruiz (Flickr, CC BY 2.0)

• مقارنه و مقابله

جمعه، ۱۵ خرداد

در حدود ساعت 9 شب به وقت محلی، M۵ در ارتفاع تقریبی ۵۰ درجه در جنوب قرار دارد؛ خوشه کروی فوق‌العاده‌ای که با هر ابزاری از دوچشمی تا تلسکوپ قابل رصد است. حتی برای برخی ناظران بدون ابزار نوری هم در شب صاف و تاریک قابل رویت است، پس اگر افق جنوبی‌تان عاری از آلودگی نوری باشد، امتحان کنید. این گوی باستانی از ستارگان را حدود ۱۱٫۵ درجه شمال ستاره بتا (قدر ۲٫۶) از میزان به نام زبن‌شمالی پیدا خواهید کرد.
با قدر ۵٫۷، M۵ درخشان‌ترین خوشه کروی نیمکره شمالی است و حتی از خوشه جاثی معروف هم ۰٫۱ قدر درخشان‌تر است. همچنین یکی از قدیمی‌ترین‌هاست با سنی حدود ۱۳ میلیارد سال. با قطر کمی بیش از ۲۰ دقیقه قوسی، هسته درخشان آن حدود ۲۵٪ اندازه کلی خوشه را اشغال کرده است. لبه‌های بیرونی آن به جریان‌هایی از ستارگان تبدیل می‌شوند که در تلسکوپ‌های بزرگتر به راحتی دیده می‌شوند. همچنین بیش از ۱۰۰ ستاره متغیر دارد که بیشترشان از نوع RR شلیاقی هستند.
توجه: M۵ نزدیک به ستاره‌ای کمی درخشان‌تر با قدر ۵٫۰ به نام ۵-مار قرار دارد که فقط ۲۲ دقیقه قوسی جنوب شرقی خوشه است. این دو به راحتی با هم اشتباه گرفته می‌شوند!
طلوع خورشید: 5:09
غروب آفتاب: 19:47
طلوع ماه: 23:16
غروب ماه: 9:10
فاز ماه: رو به کاهش، هلالی (۷۳٪)
زمان‌های طلوع و غروب خورشید و ماه به وقت محلی از 37 درجه شمال و 45 درجه شرقی داده شده‌اند. روشنایی ماه در ساعت ۱۰ شب به وقت محلی از همان مکان محاسبه شده است.

شنبه، ۱۶ خرداد

به سمت شرق در حدود ساعت ۱۱ شب به وقت محلی نگاه کنید و سه ستاره درخشان را خواهید دید که مثلثی تشکیل داده‌اند — این صورتواره معروف مثلث تابستانی است که در نیمه شب‌های کوتاه تابستان در ارتفاع بالا قرار دارد. هنوز کمی زود است، اما با قرار گرفتن هر سه ستاره و صور فلکی‌شان بالای افق، حالا می‌توانیم از همه الگوهای ستاره‌ای لذت ببریم. امشب به دنبال ردف (دم قو) نیستیم، بلکه به سر قو با گردن بلند در جنوب غربی، منقار الدجاجه.
با قدر ۳٫۱، منقار الدجاجه (که به عنوان بتا-دجاجه هم ثبت شده) ستاره دوتایی معروفی است که در دوچشمی‌های کوچک و حتی تلسکوپ‌های پایدار به راحتی تفکیک می‌شود. دو همدم آن با قدرهای ۳٫۴ و ۵٫۱ در فاصله ۳۴ ثانیه قوسی از هم قرار دارند. اما آنچه واقعاً چشم را خیره می‌کند رنگ‌هایشان است: ستاره درخشان‌تر زرد طلایی به نظر می‌رسد، در حالی که جزء کم‌نورتر نوری بسیار آبی دارد. البته دو جفت چشم یکسان نیستند. برخی ناظران آبی و سفید می‌بینند، برخی زرد و سبز (هرچند این ترفند مغز است — هیچ ستاره سبزی وجود ندارد!). شما چه رنگ‌هایی می‌بینید؟
طلوع خورشید: 5:08
غروب آفتاب: 19:48
طلوع ماه: 23:46
غروب ماه: 10:13
فاز ماه: رو به کاهش، هلالی (۶۳٪)

یکشنبه، ۱۷ خرداد

تا زمانی که آسمان در حدود ساعت 9 شب تاریک شود، صور فلکی تازی‌ها هنوز بیش از ۷۰ درجه در غرب ارتفاع دارد. سگ‌های تازی میزبان هدف امشب ما هستند: M۶۳، معروف به کهکشان آفتابگردان.
M۶۳ شیء عالی برای تلسکوپ‌های کوچک است و ۵٫۳ درجه شمال شرقی ستاره قدر ۲٫۹ Cor Caroli (آلفای Canes Venatici) قرار دارد. بخشی از همان گروه کهکشانی M۵۱ (کهکشان گرداب) است و کمتر از ۶ درجه از آن فاصله دارد. چون در فضا مرتبط هستند، هر دو تقریباً در یک فاصله — حدود ۳۰ میلیون سال نوری — از زمین قرار دارند.

با قدر ۸٫۶، M۶۳ هسته درخشان و فشرده‌ای دارد که تقریباً نقطه‌مانند به نظر می‌رسد و هاله‌ای کشیده و کم‌نورتر با قطر حدود ۳ دقیقه قوسی اطرافش را گرفته. بازوهای مارپیچی‌اش بسیار چالش‌برانگیز هستند — حتی در ابزارهای آماتوری بزرگ — پس نگران نباشید اگر جزئیاتشان را نبینید. اگر دیدید، ممکن است تکه‌تکه یا دانه‌دانه به نظر برسند نه صاف و پر، که نشان‌دهنده طبقه‌بندی آن به عنوان مارپیچ پشمکی است.
طلوع خورشید: 5:08
غروب آفتاب: 19:48
طلوع ماه: 00:13
غروب ماه: 11:16
فاز ماه: رو به کاهش، هلالی (۵۳٪)

دوشنبه، ۱۸ خرداد

ماه تربع آخر در ساعت 13:31 رخ می‌دهد.
همچنین امروز، زهره ساعت 19:51 از ۵ درجه جنوب ستاره پولوکس عبور می‌کند. می‌توانید بعد از غروب در غرب ببینیدشان، چون زهره و مشتری برای همنشینی نزدیک می‌شوند. امشب سیارات ۱٫۷ درجه از هم فاصله دارند و با پولوکس در یک خط در آسمان عصر قرار گرفته‌اند. یک ساعت پس از غروب، این سه‌تایی کمتر از ۲۰ درجه ارتفاع دارند. پولوکس با قدر ۱٫۲ (که در سمت چپ ستاره آلفای جوزا یعنی کاستور قرار دارد) بالاترین نقطه در آسمان است. حدود ۴٫۹ درجه پایین چپ پولوکس زهره با قدر ۴٫۰- درخشان است. و کمتر از ۲ درجه پایین چپ زهره، مشتری با قدر ۱٫۹- قرار دارد.
دو سیاره را با دوچشمی یا جوینده مقایسه کنید، جایی که همزمان می‌توانید ببینیدشان. زهره ۱۴ ثانیه قوسی قطر دارد و قرص هلالی بیش از ۷۵٪ روشن نشان می‌دهد. مشتری، با وجود فاصله بیشتر، بیش از دو برابر عرض — ۳۳ ثانیه قوسی — دارد و کاملاً روشن به نظر می‌رسد.
ممکن است عطارد با قدر ۰٫۰ را هم ببینید، خیلی نزدیک‌تر به افق و حدود ۱۲٫۲ درجه پایین‌تر از کاستور. این سیاره کوچک نزدیک ستاره قدر سوم اپسیلون-جوزا قرار دارد که ممکن است تا تاریک‌تر شدن آسمان ظاهر نمی‌شود.
طلوع خورشید: 5:08
غروب آفتاب: 19:49
طلوع ماه: 00:38
غروب ماه: 12:20
فاز ماه: هلال رو به کاهش (۴۳٪)

سه‌شنبه، ۱۹ خرداد

زهره و مشتری حالا کمی نزدیک‌تر شده و 1.6 درجه از هم در آسمان عصر فاصله دارند؛ زهره صبح عصر ساعت 15:58 از شمال مشتری عبور کرد.
نمای امشب را با دیروز مقایسه کنید. ببینید زهره کمی به شرق موقعیت قبلی‌اش حرکت کرده، در حالی که مشتری ظاهراً در همان جا مانده. دلیلش این است که زهره خیلی نزدیک‌تر به زمین است و بنابراین سریع‌تر در آسمان ما حرکت می‌کند. نزدیک‌تر به افق، عطارد هم کمی به شرق از موقعیت دیروز حرکت کرده و از اپسیلون-جوزا دورتر شده.

دوباره، زهره و مشتری در همان میدان دید دوچشمی یا جوینده قابل رویت هستند. با تلسکوپ و بزرگنمایی بالاتر می‌توانید روی هر سیاره جداگانه زوم کنید و اندازه‌هایشان را مقایسه کنید؛ مشتری غول‌پیکر بیش از دو برابر عرض زهره به نظر می‌رسد، با وجود نزدیکی بیشتر زهره به زمین.
ماه ساعت 21 از ۴ درجه شمال نپتون عبور می‌کند، هرچند در آن زمان هیچ‌کدام قابل رویت نیستند. فردا صبح در آسمان پیش از سحر می‌توانید پیدایشان کنید، وقتی ماه نزدیک‌تر به کیوان است که فقط کمتر از ۹ درجه شرق نپتون قرار دارد.
طلوع خورشید: 5:08
غروب آفتاب: 19:49
طلوع ماه: 1:02
غروب ماه: 13:25
فاز ماه: هلال رو به کاهش (۳۲٪)

چهارشنبه، ۲۰ خرداد

ماه ساعت 9:35 از ۶ درجه شمال زحل عبور می‌کند. قبل از طلوع خورشید منظره‌ای دیدنی برای افراد سحرخیز است.
زحل درخشان‌ترین نقطه نورانی در این منطقه آسمان است و نزدیک مرز جنوبی حوت قرار دارد. با قدر ۰٫۸، حتی با هلال ماه در نزدیکی‌اش به راحتی دیده می‌شود. مریخ خیلی پایین سمت چپ این جفت با قدر ۱٫۳ درخشان است. یک ساعت پیش از سحر تقریباً ۱۰ درجه ارتفاع دارد، پس باید بتوانید آن را هم ببینید.
تلسکوپ را به سمت زحل بچرخانید و حلقه‌های زیبایش را خواهید دید که حدود ۳۸ ثانیه قوسی از انتها تا انتها کشیده شده‌اند. با زاویه ۸٫۵ درجه نسبت به خط دید ما، چهره جنوبی‌شان را نشان می‌دهند. ممکن است تیتان، بزرگ‌ترین قمر زحل را حدود ۴۰ ثانیه قوسی جنوب غربی سیاره ببینید که حدود قدر ۸٫۵ درخشان است. قمرهای کم‌نورتر تتیس، رئا و دیون در شرق جهان حلقه‌دار قرار دارند اما ممکن است سخت‌تر دیده شوند، به خصوص با روشن شدن آسمان. اگر می‌خواهید ببینیدشان، یک یا دو ساعت زودتر امتحان کنید، وقتی آسمان هنوز کاملاً تاریک است.
با زوم کردن به بیرون، قیطس در پایین راست ماه و زحل قرار دارد. ممکن است تعدادی از ستارگان درخشان‌تر این صور فلکی بزرگ را تشخیص دهید، به خصوص ستاره قدر دوم بتا-قیطس. هرچند عنوان بتا نشان‌دهنده دوم بودن است، این ستاره در واقع از ستاره آلفای قیطس (قدر ۲٫۵ منخر) درخشان‌تر است. منخر در شمال شرقی دور قیطس قرار دارد و تا خیلی نزدیک طلوع خورشید طلوع نمی‌کند و در آسمان روشن نامرئی است.
طلوع خورشید: 5:08
غروب آفتاب: 19:50
طلوع ماه: 1:27
غروب ماه: 14:33
فاز ماه: هلال رو به کاهش (۲۲٪)

پنج‌شنبه، ۲۱ خرداد

پس از تاریکی، امشب به شمال نگاه کنید تا دب اصغر را ببینید که روی دسته‌اش ایستاده و کاسه‌اش بالای افق است. ستاره انتهای دسته جدی (ستاره قطبی) است که قطب آسمانی شمالی را نشان می‌دهد. درست زیر جدی، حدود ۴ درجه جنوب شرقی آن، NGC ۱۸۸ قرار دارد که به خوشه Polarissima هم معروف است و به خاطر نزدیکی به قطب نام‌گذاری شده.
با قطر حدود ۱۴ دقیقه قوسی در آسمان، این گروه ستاره‌ای قدر ۸ باز، خوشه‌ای باز با سن چند میلیارد ساله است — یکی از قدیمی‌ترین خوشه‌های باز راه شیری. ستاره‌شناسان روی سن دقیقش توافق کامل ندارند (تخمین‌ها از ۵ تا ۲۴ میلیارد سال)، اما بر سر این توافق دارند که احتمالاً به خاطر موقعیت بالای صفحه کهکشان این‌قدر دوام آورده.
NGC ۱۸۸ حدود ۵۰۰۰ سال نوری فاصله دارد و همچنین به عنوان Caldwell ۱ ثبت شده، اولین ورودی در فهرست Caldwell سر پاتریک مور از اجرام درخشان اعماق آسمان. از طریق اکثر ابزارها زیبا به نظر می‌رسد، در حالی که تلسکوپ‌های بزرگتر ستارگان بیشتری از درخشش آن را به صورت تکی حل می‌کنند.
طلوع خورشید: 5:08
غروب آفتاب: 5049
طلوع ماه: 1:55
غروب ماه: 15:44
فاز ماه: هلال رو به کاهش (۱۳٪)

جمعه، ۲۲ خرداد

امروز دوباره در آسمان اوایل صبح هستیم، جایی که هلال رو به کاهش ماه به مریخ در حمل می‌پیوندد. حالا فقط ۱۱٪ روشن، ماه تقریباً مستقیماً بالای سیاره سرخ قرار دارد وقتی طلوع می‌کنند. بالای هر دو، دو ستاره درخشان قوچ — حمل و شرطان — قرار دارند. ممکن است خوشه ستاره‌ای پروین (M۴۵) در ثور را هم ببینید که پایین چپ مریخ است. این ستارگان با افزایش گرگ‌ومیش سریع ناپدید می‌شوند، اما اوایل با دوچشمی یا حتی جوینده تلسکوپ باید بتوانید ثبتشان کنید. این خوشه جوان ستارگان بیش از ۱۰۰ دقیقه قوسی آسمان را پوشش می‌دهد و با بزرگنمایی بالا نمی‌توان همه ستارگانش را گرفت.
حتی بزرگنمایی بالا هم جزئیاتی از مریخ به شما نمی‌دهد. سیاره سرخ اکنون حدود ۳۲۳ میلیون کیلومتر از زمین فاصله دارد و قرصش فقط ۴ ثانیه قوسی در آسمان به نظر می‌رسد — خیلی کوچک برای تشخیص ویژگی‌های سطحی. سیاره هنوز نیم سال تا مقابله بعدی فاصله دارد که تا بهمن ۱۴۰۵ رخ نخواهد داد. فعلاً فقط از رنگ نارنجی-قرمز قابل توجهش لذت ببرید که حتی با چشم غیرمسلح هم مشخص است.
ماه بعدتر امروز ساعت 23:41 از ۶ درجه شمال مریخ عبور خواهد کرد.
طلوع خورشید: 5:08
غروب آفتاب: 19:50
طلوع ماه: 1:27
غروب ماه: 14:33
فاز ماه: هلال رو به کاهش (۶٪)